Legal Guide Part 5: VAT — When It Becomes Compulsory, and What Happens If You're Late

ስለዚህ ክፍል፦ ይህ በአስማት — የቢናስማርት የሕግ መረጃ አገልግሎት — የቀረበ ነው። አስማት ጠበቃም የታክስ አማካሪም አይደለም። ስለራስህ ጉዳይ ፈቃድ ያለው ባለሙያ አማክር።

ብዙ ነጋዴ ቫት የሚያውቀው ደብዳቤ ሲደርሰው ነው። ያኔ ግን ቀነ ገደቡ አልፎ ይሆናል።

ከዚህ በታች ያሉት ነጥቦች ከየተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ ቁጥር 1341/2024 (በኢትዮጵያ አቆጣጠር 1341/2016) የተወሰዱ ናቸው — በአንቀጽ ቁጥር።

1️⃣ ምጣኔው ስንት ነው? — አንቀጽ 8

የተጨማሪ እሴት ታክስ ምጣኔ 15 በመቶ ነው። ለተወሰኑ አቅርቦቶች ደግሞ ዜሮ ምጣኔ (0%) ይሠራል።

ታክሱ የሚጣለው በሦስት ነገር ላይ ነው፦ በተመዘገበ ሰው በሚከናወን ታክስ የሚከፈልበት አቅርቦት፣ ወደ ሀገር በሚገባ ዕቃ፣ እና ከውጭ ሀገር በሚገኝ አገልግሎት ላይ።

ሦስተኛውን ልብ በል። ከውጭ አገልግሎት ስትገዛ — የደመና አገልጋይ፣ የሶፍትዌር ደንበኝነት — ቫት ሊመለከትህ ይችላል።

2️⃣ መቼ ግዴታ ይሆናል? — አንቀጽ 12

በማናቸውም 12 ወራት ውስጥ ታክስ የሚከፈልበት አቅርቦትህ ከ2,000,000 ብር ከበለጠ — ወይም እንደሚበልጥ ከታመነ — መመዝገብ ግዴታ ነው።

ሁለት ነገር ልብ በል፦

‹‹በማናቸውም 12 ወራት›› ማለት የበጀት ዓመት ማለት አይደለም። ማንኛውም ተከታታይ አሥራ ሁለት ወር። ስለዚህ በመጋቢት ሊደርስ ይችላል።

‹‹እንደሚበልጥ ከታመነ›› ማለት ገና ሳታልፍ ግዴታ ሊጀምር ይችላል። ትልቅ ውል ከፈረምክ — ገና ገንዘቡ ሳይገባ ግዴታው ሊጀምር ይችላል።

እና ቀነ ገደቡ፦ ግዴታው ከተጀመረ በ7 ቀናት ውስጥ ማመልከት አለብህ። ሰባት ቀን። ወር አይደለም።

ማስታወሻ፦ አዋጁ መጠኑን ሚኒስቴሩ በመመሪያ ሊወስን እንደሚችል ይደነግጋል። ወቅታዊውን ከገቢዎች ሚኒስቴር አረጋግጥ።

3️⃣ በፈቃደኝነት መመዝገብ — አንቀጽ 13

ገደቡ ላይ ሳትደርስ መመዝገብ ትችላለህ — ዓመታዊ አቅርቦትህ ከ1,000,000 ብር ሲበልጥ።

ለምን ሰው በፈቃደኝነት ይመዘገባል? ምክንያቱም የተመዘገበ ሰው የግብዓት ቫት (input VAT) ተመላሽ ማግኘት ይችላል። ለሚያስመጣ ወይም ብዙ ግብዓት ለሚገዛ ንግድ ይህ ጠቃሚ ሊሆን ይችላል።

ግን ግዴታም ይመጣል — ደረሰኝ፣ ወርሃዊ ማሳወቅ፣ መዝገብ አያያዝ። ከመመዝገብህ በፊት አስብበት።

4️⃣ ማመልከቻው ሲቀርብ ምን ይሆናል?

የታክስ ባለሥልጣኑ ማመልከቻው ከቀረበበት ቀን አንስቶ በ21 ቀናት ውስጥ ውሳኔውን የሚገልጽ ምላሽ መስጠት አለበት።

ከዚያም ለተመዘገበው ሰው የቫት ምዝገባ ምስክር ወረቀት ይሰጣል።

አዋጁ ባለሥልጣኑ ከሚያየው መስፈርት አንዱ ይህ ነው፦ አመልካቹ ተገቢ ሰነዶችን መያዝ እና በቋሚነትና አስተማማኝ በሆነ ሁኔታ የቫት ገቢን ማሳወቅ እንደሚችል የሚያሳምን መረጃ መኖሩ።

5️⃣ ምስክር ወረቀቱ የት ይለጠፋል? — አንቀጽ 15

ይህ በተግባር ይረሳል፤ ግን ግዴታ ነው።

• ዋናው ምስክር ወረቀት — በዋናው የንግድ ቦታ ይለጠፋል
• ቅጂው — በሌሎች የንግድ ቦታዎች
• ከአንድ በላይ የንግድ ቦታ ካለህ ለእያንዳንዱ ይፋዊ ቅጂ እንዲሰጥህ ማመልከት አለብህ

እና አዲስ ነገር፦ የቫት ምዝገባ መረጃ በድረ ገጽና በማኅበራዊ ሚዲያ ላይ መገለጽ አለበት።

ይህ ለብዙ ነጋዴ አዲስ ነው። በፌስቡክ ወይም በቴሌግራም የምትሸጥ ከሆነ — የቫት መረጃህ መታየት አለበት።

6️⃣ ንግድ ሲቆም — አንቀጽ 16

ታክስ የሚከፈልበትን አቅርቦት ያቆመ ሰው በ7 ቀናት ውስጥ ማሳወቅ አለበት።

ባለሥልጣኑ ምዝገባውን ይሰርዛል — ወይም በ12 ወራት ውስጥ ወደ ሥራ እንደሚመለስ ከታመነ ምዝገባው ሊቀጥል ይችላል።

⚖️ ቫት ወይስ ተርን ኦቨር ታክስ?

ብዙ ትንሽ ነጋዴ የሚያውቀው ተርን ኦቨር ታክስ (TOT) ነው — በአዋጅ ቁጥር 308/2002።

ቀላሉ ልዩነት፦ ለቫት ያልተመዘገበ ንግድ በተርን ኦቨር ታክስ ሥር ይወድቃል። ገደቡን ስታልፍ ወደ ቫት ትሸጋገራለህ።

ስለዚህ ጥያቄው ‹‹የትኛውን ልምረጥ?›› አይደለም። ‹‹በየትኛው ውስጥ ነኝ?›› ነው — እና ያንን የሚወስነው የሽያጭህ መጠን ነው።

📋 ነጋዴ ማወቅ ያለበት አምስት ነገር

• ገደቡ 2,000,000 ብር ነው — በማናቸውም ተከታታይ 12 ወር
• ቀነ ገደቡ 7 ቀን ነው — ግዴታው ከተጀመረ ጀምሮ
• በፈቃደኝነት ከ1,000,000 ብር በላይ መመዝገብ ይቻላል
• ምስክር ወረቀቱ መለጠፍ አለበት — እና በመስመር ላይም መገለጽ
• ንግድ ሲቆም በ7 ቀን ማሳወቅ ግዴታ ነው

⚠️ የተለመዱ ስሕተቶች

‹‹ገና ገንዘቡ አልገባም›› — አዋጁ የሚናገረው ስለ አቅርቦት ነው እንጂ ስለ ተሰበሰበ ገንዘብ አይደለም።

‹‹በበጀት ዓመት እቆጥራለሁ›› — አዋጁ ‹‹በማናቸውም 12 ወራት›› ይላል።

‹‹ከውጭ የገዛሁት አገልግሎት አይመለከተኝም›› — አንቀጽ 8 ከውጭ የሚገኝ አገልግሎትንም ይጠቅሳል።

---

ማስጠንቀቂያ፦ ይህ የአሠራር ገለጻ ነው እንጂ የታክስ ምክር አይደለም። አዋጁ በመመሪያዎች ይሟላል፤ መጠኖችም በሚኒስቴሩ መመሪያ ሊወሰኑ ይችላሉ። ከመወሰንህ በፊት ከገቢዎች ሚኒስቴር አረጋግጥ ወይም ፈቃድ ያለው የታክስ ባለሙያ አማክር።

⬅️ ያለፉት ክፍሎች፦ ክፍል 1 — ሊዝ · ክፍል 2 — ኪራይ · ክፍል 3 — የሥራ ውል · ክፍል 4 — የውጭ ሀገር ሥራ

---

ምንጭ፦ የተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ ቁጥር 1341/2024 (1341/2016 ዓ.ም) — አንቀጽ 8፣ 12፣ 13፣ 15 እና 16። እንዲሁም የተርን ኦቨር ታክስ አዋጅ ቁጥር 308/2002።