Legal Guide Part 3: Employment — What Workers and Employers Must Know

ስለዚህ ክፍል፦ ይህ በአስማት — የቢናስማርት የሕግ መረጃ አገልግሎት — የቀረበ ነው። አስማት ጠበቃ አይደለም፤ በጉዳይህም አይወክልህም። ስለራስህ ጉዳይ ፈቃድ ያለው ጠበቃ አማክር።

ብዙ የሥራ ክርክር የሚጀምረው በአንድ ዓረፍተ ነገር ነው፦ ‹‹ሦስት ወር የሙከራ ጊዜ ነው።›› በቃል ተብሎ፣ ሳይጻፍ።

ከዚህ በታች ያሉት ነጥቦች ከየሠራተኛና አሠሪ አዋጅ ቁጥር 1156/2019 የተወሰዱ ናቸው። ይህ አዋጅ በግል ድርጅቶች ውስጥ ያለውን ግንኙነት ይገዛል — የፌደራል መንግሥት ሠራተኞች በተለየ አዋጅ ይተዳደራሉ።

1️⃣ የሙከራ ጊዜ — አንቀጽ 11

ጣሪያው 60 የሥራ ቀን ነው። ከዚያ መብለጥ አይችልም።

እና ሦስት ወሳኝ ነጥብ አለ፦

በጽሑፍ ካልሆነ የለም። የሙከራ ጊዜ ስምምነት በጽሑፍ መሆን አለበት። በቃል ‹‹ሦስት ወር ሙከራ›› ማለት ሕጋዊ ውጤት የለውም።

ከ60 ቀን በኋላ ቋሚ ትሆናለህ። ሠራተኛው ከሙከራው ጊዜ በኋላ መሥራቱን ከቀጠለ — ውሉ ከሙከራው የመጀመሪያ ቀን ጀምሮ እንደ መደበኛ ውል ይቆጠራል። ወደ ኋላ ተመልሶ።

ድጋሚ ሙከራ የለም። ከዚህ በፊት በዚያው አሠሪ ዘንድ ያንኑ ሥራ የሠራ ሰው እንደገና በሙከራ ጊዜ ሊያዝ አይችልም።

በሙከራ ጊዜ ውስጥ ሠራተኛው ብቁ አለመሆኑ ከታየ አሠሪው ያለ ማስጠንቀቂያና ያለ ስንብት ክፍያ ሊያሰናብተው ይችላል። ሠራተኛውም ያለ ማስጠንቀቂያ መልቀቅ ይችላል።

2️⃣ የማስጠንቀቂያ ጊዜ — አንቀጽ 35

አሠሪው ሲያሰናብት የሚሰጠው ማስጠንቀቂያ በአገልግሎት ዘመን ይወሰናል፦

• ሙከራውን ጨርሶ እስከ አንድ ዓመት — 1 ወር
• ከአንድ እስከ ዘጠኝ ዓመት — 2 ወር
• ከዘጠኝ ዓመት በላይ — 3 ወር
• በሠራተኛ ቅነሳ ምክንያት — 2 ወር

ማስጠንቀቂያው መቆጠር የሚጀምረው ከተሰጠበት ቀን በኋላ ካለው የመጀመሪያ የሥራ ቀን ጀምሮ ነው።

3️⃣ የስንብት ክፍያ — አንቀጽ 39 እና 40

መቼ ይገባል? የሙከራ ጊዜውን የጨረሰና ለጡረታ ብቁ ያልሆነ ሠራተኛ የስንብት ክፍያ ያገኛል፦

• ድርጅቱ በኪሳራ ወይም በሌላ ምክንያት ሥራውን በቋሚነት ሲያቆም
• አሠሪው ሕግን ተላልፎ ሲያሰናብተው
• በሠራተኛ ቅነሳ ሲነሳ
• በወሲባዊ ትንኮሳ ወይም ጥቃት ምክንያት ሥራውን ሲለቅ — በአሠሪው ወይም በኃላፊ ከተፈጸመ፤ ወይም በሥራ ባልደረባ ተፈጽሞ ለአሠሪው ተነግሮት እርምጃ ሳይወሰድ ሲቀር

ስንት?

• ለመጀመሪያው ዓመት — የመጨረሻው ሳምንት አማካይ የቀን ደመወዝ ሠላሳ እጥፍ
• ለእያንዳንዱ ተጨማሪ ዓመት — የዚያ መጠን አንድ ሦስተኛ ይጨመራል
• ጣሪያው፦ ከአሥራ ሁለት ወር ደመወዝ አይበልጥም

4️⃣ የሥራ ሰዓትና ዕረፍት — አንቀጽ 61 እና 69

መደበኛ የሥራ ሰዓት በቀን ከ8 ሰዓት ወይም በሳምንት ከ48 ሰዓት መብለጥ አይችልም።

በእያንዳንዱ ሰባት ቀን ውስጥ ቢያንስ 24 ተከታታይ ሰዓት ዕረፍት ይገባል — በተቻለ መጠን እሁድ ላይ።

5️⃣ ዓመታዊ ፈቃድ — አንቀጽ 77

• የመጀመሪያ ዓመት — 16 የሥራ ቀናት
• ከዚያ በኋላ — በየሁለት ዓመቱ አንድ ተጨማሪ ቀን

እና ይህን ልብ በል፦ በዓመታዊ ፈቃድ ምትክ ገንዘብ መክፈል የተከለከለ ነው። ‹‹ፈቃድ አትውሰድ፤ ገንዘቡን እከፍልሃለሁ›› የሚል ስምምነት ሕጋዊ አይደለም።

ለፈቃድ መብት ሲሰላ 26 የሥራ ቀን እንደ አንድ ወር ይቆጠራል።

6️⃣ የወሊድ ፈቃድ — አንቀጽ 88

• ከወሊድ በፊት — 30 ተከታታይ ቀን ከክፍያ ጋር
• ከወሊድ በኋላ — 90 ተከታታይ ቀን ከክፍያ ጋር
• በ30 ቀኑ ውስጥ ካልወለደች — እስክትወልድ ድረስ ተጨማሪ ፈቃድ
• ለእርግዝና ምርመራ ከክፍያ ጋር ፈቃድ ይገባታል

ውል በእርግዝናና በወሊድ ምክንያት ሊቋረጥ አይችልም።

7️⃣ ክፍያ ሲዘገይ

አሠሪው የሚገባውን ክፍያ በተቀመጠው ጊዜ ካልከፈለ፣ የፍርድ ቤቱ የሠራተኛ ችሎት እስከ ሦስት ወር ደመወዝ የሚደርስ ቅጣት ሊያዝ ይችላል — መዘግየቱ ከአሠሪው አቅም በላይ ካልሆነ በስተቀር።

📋 ሠራተኛ ማወቅ ያለበት አምስት ነገር

• የሙከራ ጊዜ በጽሑፍ ካልሆነ የለም፤ ጣሪያውም 60 የሥራ ቀን ነው
• ከ60 ቀን በኋላ መሥራት ከቀጠልክ ቋሚ ሆነሃል — ከመጀመሪያው ቀን ጀምሮ
• ማስጠንቀቂያ መብት ነው — አንድ፣ ሁለት ወይም ሦስት ወር
• የስንብት ክፍያ ጣሪያ አለው — አሥራ ሁለት ወር ደመወዝ
• በዓመታዊ ፈቃድ ምትክ ገንዘብ መቀበል ሕገ ወጥ ነው

📋 አሠሪ ማወቅ ያለበት

• የሙከራ ጊዜ ስምምነት ሳይጻፍ ሠራተኛ አትቅጠር
• የማስጠንቀቂያ ጊዜ ሳታከብር ማሰናበት ‹‹ሕግን ተላልፎ›› ይሆናል — ያኔ የስንብት ክፍያ ግዴታ ይሆናል
• የክፍያ መዘግየት እስከ ሦስት ወር ደመወዝ ቅጣት ያስከትላል

⚠️ ይህ አዋጅ የማይመለከታቸው

• የፌደራል መንግሥት ሠራተኞች — በሲቪል ሰርቪስ አዋጅ
• ወደ ውጭ ሀገር የሚላኩ ሠራተኞች — በውጭ ሀገር ሥራ ስምሪት አዋጅ (923/2016 እና 1246/2021)

---

ማስጠንቀቂያ፦ ይህ የአሠራር ገለጻ ነው እንጂ የሕግ ምክር አይደለም። ቁጥሮቹ ከአዋጁ ቀጥታ የተወሰዱ ናቸው፤ ሆኖም የጋራ ስምምነት (collective agreement) ወይም የድርጅት የሥራ ደንብ የተሻለ መብት ሊሰጥ ይችላል። ስለራስህ ጉዳይ ፈቃድ ያለው ጠበቃ አማክር።

⬅️ ያለፉት ክፍሎች፦ ክፍል 1 — የከተማ ቦታ ሊዝ · ክፍል 2 — የቤት ኪራይ

➡️ በሚቀጥለው ክፍል፦ ወደ ውጭ ሀገር ለሥራ መሄድ — አዋጅ 923/2016 እና 1246/2021። ኤጀንሲ፣ COC፣ እና ውል ማጽደቅ።

---

ምንጭ፦ የሠራተኛና አሠሪ አዋጅ ቁጥር 1156/2019 (ፌደራል ነጋሪት ጋዜጣ፣ 25ኛ ዓመት ቁጥር 89፣ መስከረም 5 ቀን 2019 እ.ኤ.አ)። አንቀጽ 11፣ 35፣ 39፣ 40፣ 61፣ 69፣ 77 እና 88። አዋጆች 377/2003፣ 466/2005፣ 494/2006 እና 632/2009 በዚህ ተሽረዋል።