The Numbers Are Real — But They Are Not the Whole Story

የኢኮኖሚ ባለሙያው አቶ ዘመዴነህ ንጋቱ የሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያው ለኢትዮጵያ ሁለንተናዊ ዕድገት የጎላ አስተዋጽኦ እያበረከተ መሆኑን መናገራቸውን ኢዜአ ዘግቧል።

ያሉት ነገር በአብዛኛው በቁጥር ይደገፋል። ቁጥሮቹን ግን እስከመጨረሻው ስንከተላቸው ሌላ ነገርም ያሳያሉ — እና ያ ሁለተኛው ክፍል ነው ብዙ ጊዜ የማይነገረው።

የወርቅ ቡሊየን። ወርቅ አሁን የኢትዮጵያ ቁጥር አንድ የወጪ ንግድ ምርት ነው። (ምሳሌያዊ ፎቶ።)
ፎቶ፦ Wikimedia Commons · CC0

በመጀመሪያ — የተባለው እውነት ነው

እነዚህ ቁጥሮች ከመንግሥት ተቋማትና ከዓለም አቀፍ ምንጮች የተረጋገጡ ናቸው።

በ2025/26 የበጀት ዓመት (እ.ኤ.አ) የኢትዮጵያ ጠቅላላ የወጪ ንግድ ገቢ 10.7 ቢሊዮን ዶላር ደርሷል — ከዓምናው 8.3 ቢሊዮን ዶላር በ29 በመቶ ብልጫ። የንግድና ቀጣናዊ ትስስር ሚኒስትር ካሳሁን ጎፌ እንደገለጹት ከተቀመጠው ግብ በ14 በመቶ አልፏል።

የማዕድን ሚኒስቴር በበኩሉ ከማዕድን ወጪ ንግድ ከ5.7 ቢሊዮን ዶላር በላይ መገኘቱን አስታውቋል፤ ከዚያ ውስጥ ወርቅ ብቻ 5.65 ቢሊዮን ዶላር ሲሆን የንግድና የባህላዊ አምራቾች በጥምረት 44 ቶን ወርቅ አምርተዋል።

የኢኮኖሚ ዕድገቱም 10.2 በመቶ ተብሎ ተገምቷል — ኢትዮጵያ ከ2016/17 ወዲህ ከአሥር በመቶ በላይ ስታድግ የመጀመሪያዋ ነው።

ስለዚህ ‹‹ማሻሻያው ውጤት አምጥቷል›› የሚለው አባባል በቁጥር ይደገፋል። እስከዚህ ድረስ ክርክር የለም።

አሁን — ቁጥሩን እስከመጨረሻው እንከተለው

እዚህ ጋ ነው ታሪኩ የሚለወጠው።

ከዚያ 10.7 ቢሊዮን ዶላር ውስጥ ወርቅና ቡና ብቻ 8.6 ቢሊዮን ዶላር ያመጡታል። ያም ማለት ከጠቅላላው የወጪ ንግድ 78.2 በመቶ ነው።

እና ወሳኙ ነጥብ ይህ ነው፦ ያ ድርሻ ካለፈው ዓመት 73.5 በመቶ ወደ 78.2 በመቶ ጨምሯል።

ማለት የወጪ ንግዳችን እየሰፋ ሳይሆን እየጠበበ ነው። ገቢው ጨምሯል፤ መሠረቱ ግን ጠቧል።

ይህ ትንሽ ልዩነት አይደለም። ‹‹ብዝሃነት›› የሚለው ቃል የሚያመለክተው ተቃራኒውን ነው።

ሌሎቹ ዘርፎች ምን ሆኑ

ጥራጥሬና ቅባት እህሎች — ለዓመታት አስተማማኝ ገቢ የነበሩት — በ2025/26 571 ሚሊዮን ዶላር አምጥተዋል፤ ከዓምናው በ6 በመቶ ቀንሷል። እና ይህ የሆነው የተላከው መጠን በአምስት በመቶ ገደማ ጨምሮ ሳለ ነው። ምክንያቱ በዓለም ገበያ የሰሊጥ ዋጋ መለሳለስ ነው።

ማኑፋክቸሪንግ በበኩሉ በ2024/25 ወደ ውጭ የላከው 370 ሚሊዮን ዶላር ብቻ ነው። መንግሥት በአዲሱ ዓመት ወደ አንድ ቢሊዮን ዶላር ለማድረስ አቅዷል — ትልቅ ዕቅድ ነው፤ የሚነሳበት ደረጃ ግን ዝቅተኛ ነው።

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ለምክር ቤቱ እንደገለጹት በበጀት ዓመቱ ማኑፋክቸሪንግ በ20.3 በመቶ፣ ማዕድን ደግሞ በ24 በመቶ አድጓል። ጠቅላላ የውጭ ካፒታል ፍሰትም 38 ቢሊዮን ዶላር ገደማ ደርሷል።

ወርቁ ከየት መጣ?

ይህ ጥያቄ ወሳኝ ነው፤ ምክንያቱም መልሱ ስለ ማሻሻያው ብዙ ይናገራል።

የወርቅ ወጪ ንግድ ከ4 ቶን ወደ 39 ቶን ገደማ መዝለሉ የተዘገበው ቀደም ብሎ ነው። ይህ ግን አዲስ ማዕድን ተገኘ ማለት አይደለም።

ምክንያቱ ቀድሞ በኮንትሮባንድ ይወጣ የነበረው ወርቅ ወደ ሕጋዊ መስመር መግባቱ ነው። ብሔራዊ ባንኩ ብቸኛው ሕጋዊ ገዢ ሲሆን፣ ብሩ ሲላላና ክፍያው ወደ ዓለም ገበያ ዋጋ ሲቀርብ አምራቾች ወደ ሕጋዊው መንገድ ተመልሰዋል።

ይህ እውነተኛ ስኬት ነው። ግን አዲስ ምርት መፍጠር ሳይሆን ነባሩን መመዝገብ ነው። እና አንድ ጊዜ ብቻ የሚደረግ ትርፍ ነው — ኮንትሮባንዱ ካለቀ በኋላ ዕድገቱ ከየት ይመጣል?

የማይነገሩት ወጪዎች

ሐቀኞች እንሁን። ማሻሻያው ዋጋ አስከፍሏል፤ እና ያ ዋጋ በሕዝብ ላይ ነው የወደቀው።

በሐምሌ 2024 ብሩ ሲንሳፈፍ ሁለት ሦስተኛ ያህል ዋጋውን አጥቷል። የዋጋ ግሽበት በ2023/24 እስከ 29.4 በመቶ ደርሶ ነበር፤ የዓለም የገንዘብ ድርጅትም ለ2025 አማካይ 21.5 በመቶ ገምቷል።

ሌሎቹም ቁጥሮች አሉ። የዓለም የገንዘብ ድርጅት እንዳመለከተው በሚያዝያ 2026 መጨረሻ ላይ የባንኮች የውጭ ምንዛሪ ጥያቄ ክምችት 1.4 ቢሊዮን ዶላር ደርሶ ነበር። የመጠባበቂያ ገንዘብ ዕድገትም በመጋቢት 2026 67 በመቶ ደርሷል — በዋናነት ብሔራዊ ባንኩ ወርቅ በመግዛቱ ምክንያት።

እና የዕዳ ጉዳይ አለ። ኢትዮጵያ በ2024 የአንድ ቢሊዮን ዶላር ዩሮቦንድ ክፍያ አልፈጸመችም። ከመንግሥታት ጋር በ8.4 ቢሊዮን ዶላር ብድር ላይ ስምምነት ላይ ብትደርስም፣ ከንግድ ቦንድ ባለቤቶች ጋር ያለው ንግግር ተቋርጧል።

ታዲያ መደምደሚያው ምንድን ነው?

ሁለቱም ወገን ትክክል ናቸው — ግን ስለ ተለያዩ ነገሮች እያወሩ ነው።

ማሻሻያው ሠርቷል — ዶላር ማግኘት ተሻሽሏል፣ ወጪ ንግድ ጨምሯል፣ ኮንትሮባንድ ወደ ሕጋዊ መስመር ገብቷል፣ ዕድገት ወደ ሁለት አኃዝ ተመልሷል። እነዚህ እውነተኛ ውጤቶች ናቸው።

ግን ኢኮኖሚው አልተለወጠም — አሁንም በሁለት ሸቀጥ ላይ የተመሠረተ ነው፤ እና ከበፊቱ የበለጠ። ሸቀጥ ደግሞ ዋጋው በእኛ እጅ አይደለም። የሰሊጥ ዋጋ ሲወርድ ገቢያችን ይወርዳል፤ ምንም ማድረግ አንችልም።

ስለዚህ ትክክለኛው ጥያቄ ‹‹አደግን ወይ?›› አይደለም። ‹‹ወርቅ ሲወድቅ ምን አለን?›› የሚል ነው።

ለምን ይህ ይመለከተናል

ይህ የቁጥር ጨዋታ አይደለም። በሦስት መንገድ ይነካሃል።

የመጀመሪያው — የዋጋ ግሽበት። ብር ሲላላ የምታስገባው ዕቃ ይወደዳል። ስለ ቀይ ባሕር እንዳልነው የመጓጓዣ ወጪም ተጨምሮበታል። ሁለቱ አብረው ወደ መደብሩ ዋጋ ይሄዳሉ።

ሁለተኛው — ለላኪ ነጋዴ። ወርቅና ቡና ካልሆነ ዘርፍ ላይ ከሆንክ፣ ‹‹ወጪ ንግድ ሪከርድ ሰበረ›› የሚለው ዜና ስለ አንተ አይደለም። ጥራጥሬና ቅባት እህል ወደ ታች ነው የሄዱት።

ሦስተኛው — ዕድሉ የት ነው። መንግሥት ማኑፋክቸሪንግን ከ370 ሚሊዮን ወደ አንድ ቢሊዮን ዶላር ለማድረስ አቅዷል። ያ ክፍተት ነው — እና ክፍተት ማለት ዕድል ማለት ነው።

የሚቀረው ሐሳብ

አቶ ዘመዴነህ ያሉት ትክክል ነው። ቁጥሮቹም ትክክል ናቸው።

ግን አንድ ሀገር ሀብታም የሚሆነው ብዙ በመሸጥ ብቻ አይደለም — ብዙ ዓይነት ነገር በመሸጥ ጭምር ነው። ዛሬ የምንሸጠው ከመቼውም በላይ ነው። ዓይነቱ ግን ከበፊቱ አንሷል።

ወርቅ በዓለም ገበያ ውድ ሆኖ እያለ ይህ ችግር አይታይም። የሚታየው ወርቅ ሲወድቅ ነው። 🙂

---

In brief (English): Economist Zemedeneh Nigatu told EBC that Ethiopia's homegrown economic reform is delivering broad-based growth, citing mining, manufacturing, agriculture, tourism and technology. The headline figures check out: goods exports reached a record $10.7 billion in 2025/26, up 29% from $8.3bn and 14% above target according to Trade Minister Kassahun Gofe; the Ministry of Mines reported over $5.7bn from mineral exports, of which gold alone was $5.65bn from a combined 44 tonnes produced by commercial and artisanal miners; and GDP growth is estimated at 10.2%, Ethiopia's first double-digit expansion since 2016/17. What the coverage omits is what the same figures show when followed through. Gold and coffee together generated $8.6bn — 78.2% of all export earnings, and that concentration rose from 73.5% a year earlier: the export base is narrowing, not broadening. Pulses and oilseeds fell 6% to $571m despite shipped volumes rising nearly 5%, as world sesame prices softened. Manufacturing exported just $370m in 2024/25 against a new $1bn target. The gold surge itself reflects formalisation rather than new production — exports jumped from about 4 tonnes to 39 as supply that previously moved through contraband channels shifted to the National Bank, the sole authorised buyer, drawn by a weaker currency and near-world prices. That is a real achievement but a one-time gain. Costs are also real: the birr lost roughly two-thirds of its value after the July 2024 float, inflation peaked at 29.4% in 2023/24 with the IMF projecting a 21.5% average for 2025, banks carried a $1.4bn FX backlog at end-April 2026, reserve money grew 67% year-on-year in March 2026 driven by NBE gold purchases, and Ethiopia defaulted on $1bn of eurobonds in 2024 with bondholder talks stalled. The honest conclusion: the reform worked, but the economy did not change shape — the real question is not whether growth happened but what remains when the gold price falls.

ምንጮች / Sources: ኢዜአ / ፋና (መስከረም 2፣ 2019 ዓ.ም)፤ Capital Ethiopia፤ Birr Metrics፤ Xinhua፤ Bloomberg / AllAfrica፤ የማዕድን ሚኒስቴር፤ IMF Fifth ECF Review፤ The Reporter። ፎቶው ምሳሌያዊ ነው።