AI From A to Z, Part 2: What Actually Happens When You Send One Message?

ይህ የስምንት ክፍል ተከታታይ ጽሑፍ ሁለተኛው ነው። በክፍል 1 AI ምን እንደሆነ አየን — የሚቀጥለውን ቃል የሚገምት ሥርዓት። አሁን ወደ ተግባራዊው ጥያቄ እንሂድ፦ አንድ መልእክት ስትልክ በትክክል ምን ይሆናል? ስንት ኤሌክትሪክና ውሃ ይጠቀማል? እና ማን ይከፍላል?

የመልእክትህ ጉዞ — በአንድ ሰከንድ ውስጥ

በአዲስ አበባ ተቀምጠህ "ደብዳቤ ጻፍልኝ" ብለህ ስትልክ፣ በአንድ ሰከንድ ውስጥ ይህ ሁሉ ይሆናል፦

• መልእክትህ ከስልክህ ወደ ኢትዮ ቴሌኮም ማማ ይሄዳል
• ከዚያ በጅቡቲ በኩል ወደ ባሕር ውስጥ ኬብል ይገባል
• ኬብሉ ወደ አውሮፓ ወይም ወደ ባሕረ ሰላጤው አገራት ያደርሰዋል
• እዚያ ትልቅ የመረጃ ማዕከል (data center) ውስጥ ወደ አንድ ልዩ ኮምፒውተር ይደርሳል
• ያ ኮምፒውተር ቃላቱን አንድ በአንድ እየገመተ መልሱን ይሠራል
• መልሱ በተመሳሳይ መንገድ ተመልሶ ወደ ስልክህ ይመጣል

ወሳኙ ነጥብ ይህ ነው፦ ሥራው የሚሠራው ስልክህ ላይ አይደለም። ስልክህ የሚያደርገው መልእክት መላክና መልስ መቀበል ብቻ ነው። ሁሉም ስሌት የሚሠራው በሌላ አህጉር ላይ ነው። ለዚህ ነው ስልክህ የማይሞቀው፤ ለዚህም ነው ኢንተርኔት ከሌለ የማይሠራው።

እነዚያ ኮምፒውተሮች ምን ይበላሉ?

የመረጃ ማዕከል ማለት በሺዎች የሚቆጠሩ ኮምፒውተሮች የተደረደሩበት ትልቅ መጋዘን ነው። እነዚህ ኮምፒውተሮች ሲሠሩ በጣም ይሞቃሉ። ስለዚህ ሁለት ነገር ያስፈልጋቸዋል፦

አንደኛ — ኤሌክትሪክ። ስሌቱን ለመሥራት።

ሁለተኛ — ማቀዝቀዣ። ሙቀቱን ለማስወገድ። አብዛኞቹ ማዕከላት ውሃ ይጠቀማሉ፤ ውሃው ሙቀቱን ወስዶ ወደ አየር ይተናል። ስለዚህ ውሃው ይጠፋል እንጂ አይመለስም።

ይህ ነው "AI ውሃ ይጠጣል" የሚባልበት ምክንያት። እውነት ነው። ጥያቄው ስንት የሚለው ነው።

የ500 ሚሊሊትር ታሪክ — ከየት መጣ?

በኢንተርኔትና በማኅበራዊ ሚዲያ ላይ ደጋግመህ አይተኸው ይሆናል፦ "አንድ ጥያቄ ወደ ChatGPT ስትልክ አንድ ጠርሙስ ውሃ (500 ሚሊሊትር) ይጠፋል።"

ይህ ቁጥር ከምናብ የመጣ አይደለም። መነሻው በ2023 ዓ.ም (እ.ኤ.አ.) በካሊፎርኒያ ዩኒቨርሲቲ ሪቨርሳይድ ተመራማሪዎች የተሠራ ጥናት ነው። ግን ጥናቱ የተባለውን አላለም። ሦስት ትላልቅ ስህተቶች በመንገድ ላይ ተፈጠሩ፦

ስህተት አንድ፦ "በአንድ ጥያቄ" አላለም። ጥናቱ ያለው 500 ሚሊሊትር ከ10 እስከ 50 መልሶች ነው። ማለት በአንድ መልስ ከ10 እስከ 50 ሚሊሊትር። በመንገድ ላይ ግን "በአንድ ጥያቄ" ተብሎ ተነገረ።

ስህተት ሁለት፦ የድሮ ሞዴል ነው። ጥናቱ የተሠራው በ GPT-3 ዘመን ነው። ከዚያ ወዲህ ሞዴሎቹ በእጅጉ ቀልጠፍ ብለዋል።

ስህተት ሦስት፦ ልኬት ሳይሆን ግምት ነው። ማንም ሰው ሜትር አስቀምጦ አልለካውም። ስለ ማቀዝቀዣ፣ ስለ አየር ንብረትና ስለ ኤሌክትሪክ ምንጭ በተደረጉ ግምቶች ላይ የተሠራ ስሌት ነው። ማዕከሉ የት እንዳለ፣ በየትኛው ወቅት እንደሆነና እንዴት እንደሚቀዘቅዝ ሲቀየር ውጤቱም ይቀየራል።

ተመራማሪዎቹ ራሳቸው ስህተት ሠርተዋል ማለት አይደለም። የተሳሳተው ቁጥሩ የተጓዘበት መንገድ ነው። አንድ ጠርሙስ ውሃ በአእምሮ ውስጥ ስዕል ይፈጥራል፤ "በአንድ ኪሎዋት ሰዓት ስንት ሊትር" የሚል ግን ማንም አያስታውሰውም። ስለዚህ ቀላሉ ግን የተሳሳተው ስሪት ተሰራጨ።

ታዲያ እውነተኛው ቁጥር ስንት ነው?

በ2025 ነገሮች ተለወጡ። ጎግል ለመጀመሪያ ጊዜ በራሱ ማዕከላት ውስጥ በተግባር የለካውን መረጃ አወጣ። ውጤቱ ለአንድ መካከለኛ የ Gemini የጽሑፍ ጥያቄ፦

• ኤሌክትሪክ፦ 0.24 ዋት-ሰዓት
• ውሃ፦ 0.26 ሚሊሊትር — አምስት ጠብታ ያህል
• ካርቦን፦ 0.03 ግራም

ይህን በምናውቀው ነገር ብናስቀምጠው፦

• 0.24 ዋት-ሰዓት ማለት ቴሌቪዥን ለ9 ሰከንድ ከማየት ያነሰ ነው
• ወይም ማይክሮዌቭ ለአንድ ሰከንድ ማብራት
• ወይም አንድ የ10 ዋት አምፖል ለአንድ ደቂቃ ተኩል
• ስልክህን አንድ ጊዜ ሙሉ ለመሙላት የሚፈጀው ኃይል ወደ 60 ጥያቄዎችን ይሸፍናል

OpenAI በበኩሉ የ ChatGPT አማካይ ጥያቄ 0.34 ዋት-ሰዓት እና 0.32 ሚሊሊትር ውሃ ገደማ እንደሚጠቀም ገልጿል። ቁጥሮቹ ተቀራራቢ ናቸው።

ስለዚህ ከ500 ሚሊሊትር ወደ 0.26 ሚሊሊትር — ወደ 2,000 እጥፍ ልዩነት።

ግን — ሦስት ታማኝ ማስተካከያዎች

ይህ ማለት "ችግር የለም" ማለት አይደለም። ሦስት ነገር በግልጽ መባል አለበት።

አንደኛ፦ የጎግል ቁጥር የራሱ ነው። ጎግል ራሱ ለካ፣ ራሱ አሳተመ። ገለልተኛ አካል አላረጋገጠውም። OpenAI ደግሞ ቁጥሩን ሲናገር እንዴት እንደሰላው አልገለጸም። እነዚህ የኩባንያ መረጃዎች ናቸው።

ሁለተኛ፦ "መካከለኛ" ማለት "ሁሉም" ማለት አይደለም። ቀላል ጥያቄ ትንሽ ይበላል፤ ረጅም ጥያቄና ረጅም መልስ ብዙ ይበላል። "እያሰበ" የሚመልስ አዲስ ሞዴል ደግሞ በእጅጉ ይበልጣል — በአንዳንድ ዘገባዎች መሠረት ከ18 ዋት-ሰዓት በላይ የሚደርስ። ማለት ከመካከለኛው ጥያቄ ከ70 እጥፍ በላይ። ስለዚህ "አንድ ጥያቄ" የሚል አንድ ቁጥር የለም።

ሦስተኛ፦ ስልጠናው አልተካተተም። እነዚህ ቁጥሮች መልስ የመስጠት ወጪን ብቻ ይለካሉ። ሞዴሉን ከመጀመሪያው ለማሠልጠን የፈጀው ግዙፍ ኃይል ተለይቶ ይቆጠራል።

ትንሽ ቁጥር × ብዙ ሰው = ትልቅ ቁጥር

እዚህ ላይ ነው ትክክለኛው ጉዳይ ያለው።

አምስት ጠብታ ውሃ ምንም አይደለም። ግን አንድ ሚሊዮን ጥያቄ ሲሆን፦

• 240 ኪሎዋት-ሰዓት ኤሌክትሪክ
• 260 ሊትር ውሃ — ወደ 13 ጀሪካን
• 30 ኪሎ ግራም ካርቦን

እና ዓለም በቀን ቢሊዮኖች ጥያቄዎችን ትልካለች።

ትልቁ ስዕል ይህ ነው፦ በዓለም ላይ ያሉ የመረጃ ማዕከላት በ2024 ወደ 415 ቴራዋት-ሰዓት ኤሌክትሪክ ተጠቅመዋል፤ በ2025 ወደ 485 ገደማ። የዓለም ኃይል ኤጀንሲ (IEA) ግምት መሠረት ይህ በ2030 ወደ 945 ቴራዋት-ሰዓት ይደርሳል — ማለት ወደ እጥፍ።

ይህ ከዓለም ጠቅላላ ኤሌክትሪክ ወደ 3 በመቶ ነው። በራሱ ትልቅ አይመስልም። ግን የሚያሳስበው የዕድገቱ ፍጥነት ነው፦ ከሌሎቹ ዘርፎች በአራት እጥፍ ፈጥኖ እያደገ ነው። ለዚህ ነው በአሜሪካና በአውሮፓ የኤሌክትሪክ አቅርቦት ራሱ የመረጃ ማዕከል ግንባታን የሚያግድ ጉዳይ የሆነው።

እውነተኛው ጥያቄ "አንድ ጥያቄ ስንት ውሃ ይጠጣል" አይደለም። "ይህ ሁሉ ማዕከል የት ይገነባል፣ ኃይሉን ከየት ያገኛል፣ እና ውሃው ከየትኛው ማኅበረሰብ ይወሰዳል" የሚለው ነው። አንድ ማዕከል ውሃ በበዛበት ቦታ ቢሠራ ችግር የለውም፤ ውሃ በሌለበት በረሃማ አካባቢ ቢሠራ ግን ትልቅ ችግር ነው። ስፍራው ነው ወሳኙ።

እና — ማን ይከፍላል?

ChatGPT፣ Gemini፣ Claude ሁሉም ነፃ ደረጃ አላቸው። ግን ኤሌክትሪኩና ውሃው ነፃ አይደሉም። ታዲያ ማን ይሸፍነዋል?

ለጊዜው ሦስት ምንጮች፦

• ባለሀብቶች። በቢሊዮን ዶላሮች ወደ እነዚህ ኩባንያዎች ገብተዋል፤ አሁን ኪሳራ እየተሸፈነ ነው
• የደንበኝነት ክፍያ። በወር የሚከፍሉ ተጠቃሚዎችና ድርጅቶች
• ማስታወቂያ። ይህ አዲሱ መንገድ ነው

ሦስተኛው ነጥብ ሊሰመርበት ይገባል። ChatGPT በዚህ ዓመት ማስታወቂያ ማሳየት ጀምሯል — እና በ200 ቀናት ውስጥ ብቻ ወደ አንድ ቢሊዮን ዶላር ዓመታዊ የገቢ ፍጥነት ደርሷል። ማለት የነፃው አገልግሎት ዋጋ በማስታወቂያ እየተከፈለ ነው። (ስለዚህ ጉዳይ በዝርዝር እዚህ ጽፈናል።)

ለኢትዮጵያውያን ምን ማለት ነው?

አንደኛ፦ የምትጠቀመው ኤሌክትሪክ የኢትዮጵያ አይደለም። ስሌቱ የሚሠራው በአውሮፓ፣ በአሜሪካ ወይም በባሕረ ሰላጤው ማዕከላት ውስጥ ነው። AI ስትጠቀም የኢትዮጵያን የኃይል አቅርቦት አትጫነውም። ይህን ግልጽ ማድረግ ተገቢ ነው፤ ምክንያቱም ብዙ ሰው ተቃራኒውን ያስባል።

ሁለተኛ፦ ያንተ እውነተኛ ወጪ ዳታ ነው። የምትከፍለው ለውሃ ወይም ለኤሌክትሪክ ሳይሆን ለሞባይል ዳታ ነው። ጽሑፍ ብቻ የሚጠቀም ውይይት በጣም ትንሽ ዳታ ይበላል። ምስል መሥራት ወይም ፎቶ መላክ ግን በእጅጉ ይበልጣል። ዳታ ለመቆጠብ ከፈለግህ በጽሑፍ ተጠቀም።

ሦስተኛ፦ ለምንድን ነው መልሱ ዘግይቶ የሚመጣው? ጥያቄህ ወደ ሌላ አህጉር ተጉዞ ስለሚመለስ ነው — ርቀት ጊዜ ይወስዳል። ኢትዮጵያ ውስጥ የመረጃ ማዕከል ቢኖር ኖሮ በጣም ይፈጥን ነበር። ይህ ደግሞ ወደፊት ለሀገሪቱ ትልቅ የኢንቨስትመንት ዕድል ነው፤ በተለይ ኢትዮጵያ አብዛኛውን ኃይሏን ከውሃ ኃይል ስለምታገኝ።

ማጠቃለያ — ሦስት ዓረፍተ ነገር

• "አንድ ጥያቄ አንድ ጠርሙስ ውሃ" የሚለው ስህተት ነው። እውነተኛው ቁጥር ወደ አምስት ጠብታ ነው
• ግን በቢሊዮን ሲባዛ ትልቅ ይሆናል፤ የሚያሳስበው የግለሰቡ ጥያቄ ሳይሆን የመሠረተ ልማቱ ዕድገት ነው
• AI ስለምትጠቀም የጥፋተኝነት ስሜት አያስፈልግም። መረዳት ግን ያስፈልጋል

በሚቀጥለው ክፍል

አሁን AI ምን እንደሆነና እንዴት እንደሚሠራ አውቀሃል። ቀጥሎ ያለው ጥያቄ፦ እንዴት በትክክል ትጠቀመዋለህ?

ተመሳሳይ ጥያቄ ሁለት ሰዎች ሲጠይቁ አንዱ ጥሩ መልስ፣ ሌላው ደካማ መልስ ያገኛል። ልዩነቱ በ AI ላይ ሳይሆን በአጠያየቁ ላይ ነው። ክፍል 3 ላይ በተግባራዊ ምሳሌዎች እናያለን።

ምንጮች፦ Google — “Measuring the environmental impact of AI inference” technical paper (ነሐሴ 2025)፤ OpenAI — Sam Altman, “The Gentle Singularity” (ሰኔ 2025)፤ Li et al., University of California Riverside (2023)፤ International Energy Agency — “Energy and AI”። ይህ ተከታታይ ጽሑፍ በቢና ዜና ይወጣል። ጥያቄ ካለህ በአስተያየት አካፍለን።