Part 1: What Is AI? It Does Not Know — It Guesses

ይህ የስምንት ክፍል ተከታታይ ጽሑፍ የመጀመሪያው ነው። ዓላማው አንድ ነው፦ አርቴፊሻል ኢንተለጀንስ (AI) ምን እንደሆነ በአማርኛ፣ ያለ ማጋነንና ያለ ማስፈራራት ማብራራት። ኮምፒውተር ሳይንስ ማወቅ አያስፈልግም።

በመጀመሪያ፦ አንድ ትልቅ አለመግባባት

ብዙ ሰዎች AI ማለት "የሚያስብ ኮምፒውተር" ነው ብለው ያስባሉ። ወይም ደግሞ በፊልም ላይ እንደሚታየው ሮቦት።

ሁለቱም ትክክል አይደሉም።

ዛሬ የምንጠቀምበት AI — ChatGPT፣ Gemini፣ Claude — የሚቀጥለውን ቃል የሚገምት ሥርዓት ነው። ያ ብቻ። ግን ይህን በጣም ጥሩ አድርጎ ስለሚሠራው እንደሚያስብ ይመስላል።

ስልክህ ላይ ያለው ተመሳሳይ ነገር

በስልክህ መልእክት ስትጽፍ ከቁልፍ ሰሌዳው በላይ የሚመጡ የቃል ጥቆማዎችን አይተሃል? "እንደ" ስትጽፍ "ምን" ወይም "ሆነ" ይጠቁማል።

ያ ትንሽ AI ነው። የቀደሙትን ቃላት አይቶ የሚቀጥለውን ይገምታል።

ChatGPT ተመሳሳይ ነገር ነው — ግን በሚሊዮን እጥፍ ትልቅ። የስልክህ ጥቆማ ጥቂት ቃላትን ብቻ ያያል። ChatGPT ግን ሙሉ ውይይትህን፣ ጥያቄህን፣ አውዱን ሁሉ አይቶ ይገምታል።

ስለዚህ "AI ያውቃል" ማለት ትክክል አይደለም። "AI ይገምታል" ማለት ትክክል ነው። ግምቱ ብዙ ጊዜ ትክክል ስለሚሆን እንደ እውቀት ይታየናል።

እንዴት ይህን ያህል ጎበዝ ሆነ?

መልሱ ሦስት ነገሮች ናቸው፦

አንደኛ — ብዙ ጽሑፍ። እነዚህ ሥርዓቶች በኢንተርኔት ላይ ያለውን ጽሑፍ በሙሉ ማለት ይቻላል አንብበዋል። መጻሕፍት፣ ዜናዎች፣ ውይይቶች፣ ኮድ። በቢሊዮን የሚቆጠሩ ገጾች።

ሁለተኛ — ብዙ ኮምፒውተር። ይህን ሁሉ ለማንበብና ንድፎችን ለመለየት በሺዎች የሚቆጠሩ ልዩ ኮምፒውተሮች ለወራት ይሠራሉ።

ሦስተኛ — ጊዜ። አንድ ትልቅ ሞዴል ለማሠልጠን ወራት ይወስዳል፤ በመቶ ሚሊዮን ዶላሮች ያስወጣል።

ውጤቱ ምንድን ነው? ቃላት እርስ በርስ እንዴት እንደሚገናኙ የሚያውቅ ሥርዓት። ስለ ሕክምና ሲጠየቅ የሕክምና ጽሑፎችን ንድፍ ይከተላል። ስለ ሕግ ሲጠየቅ የሕግ ጽሑፎችን።

ወሳኙ ነጥብ፦ አይረዳም

ይህ በጣም አስፈላጊ ነው።

AI "ውሃ" የሚለውን ቃል ሲጽፍ ውሃ ምን እንደሆነ አያውቅም። ጠጥቶት አያውቅም። አይቶት አያውቅም። የሚያውቀው "ውሃ" የሚለው ቃል ከየትኞቹ ቃላት ጋር አብሮ እንደሚመጣ ብቻ ነው።

ልክ እንደ አንድ ሰው የማያውቀውን ቋንቋ በጣም ጥሩ አድርጎ እንደሚኮርጅ አስበው። ድምፁ ትክክል ነው። ሰዋሰዉ ትክክል ነው። ግን ምን እያለ እንደሆነ አያውቅም።

ለዚህ ነው AI አንዳንድ ጊዜ በሙሉ በራስ መተማመን ስህተት የሚናገረው። እየዋሸ አይደለም። ግምቱ ተሳስቷል — ግን ስህተቱ እንደ እውነት ስለሚመስል ልታውቀው አትችልም።

የAI ዓይነቶች

ሁሉም AI አንድ አይደለም። በዋናነት፦

• የጽሑፍ AI — ChatGPT፣ Claude፣ Gemini። ይጽፋሉ፣ ይተረጉማሉ፣ ይመልሳሉ
• የምስል AI — Midjourney፣ DALL-E። ከጽሑፍ ምስል ይሠራሉ
• የድምፅ AI — ንግግርን ወደ ጽሑፍ፣ ጽሑፍን ወደ ንግግር ይለውጣሉ
• የትንተና AI — በባንክ ማጭበርበርን ለመለየት፣ በሕክምና ራጅ ለማንበብ

የመጨረሻው ዓይነት ከሁሉ የቆየ ነው። ባንኮች ከ20 ዓመታት በላይ ሲጠቀሙበት ቆይተዋል። አዲሱ ነገር የመጀመሪያዎቹ ሦስቱ ናቸው።

ምን ይችላል? ምን አይችልም?

በደንብ የሚሠራው፦

• ረጅም ጽሑፍ ማሳጠር
• ከቋንቋ ወደ ቋንቋ መተርጎም
• ኢሜይል፣ ደብዳቤ፣ ማስታወቂያ መጻፍ
• ሐሳብ ማፍለቅ
• ኮድ መጻፍና ማረም
• የተወሳሰበ ነገር በቀላል ማብራራት

የማይሠራው፦

• ትክክለኛ እውነታ ማረጋገጥ። ስም፣ ቀን፣ ቁጥር ሊፈጥር ይችላል
• ሒሳብ። አዎ፣ ግምት ስለሆነ በትልቅ ቁጥር ይሳሳታል
• የቅርብ ጊዜ ዜና። እውቀቱ በተወሰነ ቀን ላይ ይቆማል
• የግል መረጃህ። ስለ አንተ ምንም አያውቅም
• ኃላፊነት መውሰድ። ስህተት ሲፈጠር ተጠያቂው አንተ ነህ

በአማርኛ ደካማ የሆነው ለምንድን ነው?

ይህን ራሱን የቻለ ክፍል ሰጥተነዋል (ክፍል 5)። ግን አጭሩ መልስ ይህ ነው፦

እነዚህ ሥርዓቶች የተማሩት በኢንተርኔት ላይ ካለ ጽሑፍ ነው። በኢንተርኔት ላይ ያለው ጽሑፍ አብዛኛው በእንግሊዝኛ ነው። አማርኛ ከጠቅላላው ትንሽ ክፍልፋይ ነው።

ስለዚህ AI በእንግሊዝኛ ብዙ ልምድ አለው፤ በአማርኛ ትንሽ። ውጤቱ፦ በእንግሊዝኛ የተሻለ፣ በአማርኛ ደካማ። ይህ የአማርኛ ጉድለት ሳይሆን የመረጃ ጉድለት ነው።

መፍራት አለብን?

ቀጥተኛ መልስ፦ አይደለም። ግን መረዳት አለብን።

AI ሥራ ይወስዳል የሚለው ፍርሃት ከፊል እውነት ነው። የሚወስደው ተግባራትን እንጂ ሥራዎችን አይደለም። ኢሜይል መጻፍ ተግባር ነው። ደንበኛን ማስተዳደር ሥራ ነው።

እውነተኛው አደጋ AI ሳይሆን AI የሚጠቀም ሰው ነው። ሁለት ሒሳብ ሠራተኞች ካሉ አንዱ AI የሚጠቀም ከሆነ በሦስት እጥፍ ፍጥነት ይሠራል። የሚተካህ ማሽን ሳይሆን ማሽኑን የተማረ ባልደረባህ ነው።

ለኢትዮጵያውያን ምን ማለት ነው?

ሦስት ተግባራዊ ነጥቦች፦

አንደኛ፦ መጀመር ውድ አይደለም። ChatGPT፣ Gemini፣ Claude ሁሉም ነፃ ደረጃ አላቸው። ስልክና ኢንተርኔት ብቻ በቂ ነው።

ሁለተኛ፦ በእንግሊዝኛ ጠይቅ። በአማርኛ መጠየቅ ትችላለህ፤ ግን በእንግሊዝኛ የተሻለ መልስ ታገኛለህ። መልሱን ወደ አማርኛ እንዲተረጉምልህ ጠይቀው።

ሦስተኛ፦ የሚናገረውን አረጋግጥ። በተለይ ቁጥር፣ ስም፣ ቀንና ሕግ። AI በሙሉ በራስ መተማመን ስህተት ይናገራል።

በሚቀጥለው ክፍል

አንድ መልእክት ወደ ChatGPT ስትልክ ምን ይሆናል? መልእክትህ የት ይሄዳል? ስንት ውሃና ኤሌክትሪክ ይጠቀማል? ማን ይከፍላል?

እነዚህ ጥያቄዎች መልስ አላቸው — እና መልሱ በኢንተርኔት ላይ ከሚነገረው የተለየ ነው። ክፍል 2 ላይ በዝርዝር እናያለን።

ይህ ተከታታይ ጽሑፍ በቢና ዜና ይወጣል። ጥያቄ ካለህ በአስተያየት አካፍለን።