🧾 VAT እና TOT ምንድን ናቸው?
ተ.እ.ታ / VAT (Value Added Tax) በሸቀጦችና አገልግሎቶች እንዲሁም በ import ላይ የሚጣል 15% ታክስ ነው። ለ VAT የተመዘገበ ንግድ በደረሰኙ ላይ 15% ጨምሮ ይሰበስባል፣ በግዢው ላይ የከፈለውን VAT ደግሞ ማቻቻል (input credit) ይችላል።
TOT (Turnover Tax / የሽያጭ ልውውጥ ታክስ) ደግሞ ለ VAT ላልተመዘገቡ (ከገደቡ በታች ያሉ) ንግዶች የሚጣል ታክስ ነው — በጠቅላላ ሽያጭ ላይ 2% (ሸቀጥ) ወይም 10% (አብዛኛው አገልግሎት)፣ ማቻቻል የለውም። አንድ ንግድ VAT ከከፈለ TOT አይከፍልም።
In English: VAT is a 15% tax on goods, services and imports — VAT-registered businesses charge it and can reclaim input VAT. TOT (Turnover Tax) applies to businesses NOT registered for VAT (below the threshold) — 2% on goods, 10% on most services, calculated on gross sales with no input credit. A business pays one or the other, not both.
🎯 ማን መመዝገብ አለበት?
In English: If your annual turnover is ETB 2,000,000 or more, VAT registration is mandatory (Proclamation 1341/2024 raised the threshold from 1M to 2M). Below that, you fall under TOT — or you may register for VAT voluntarily.
📋 እንዴት መመዝገብ — ደረጃ በደረጃ
2. አመታዊ ሽያጭዎን ይለኩ
ከ 2 ሚሊዮን ብር በላይ → VAT ግዴታ። ከዚያ በታች → TOT (ወይም በፍቃደኝነት VAT)።
3. በገቢዎች ጽ/ቤት / eTax ያመልክቱ
በክፍለ-ከተማ/ፌዴራል ገቢዎች ጽ/ቤት ወይም በ eTax ፖርታል VAT ወይም TOT ምዝገባ ያመልክቱ።
4. የ VAT/TOT ሰርተፍኬት ይቀበሉ
ሲጸድቅ ሰርተፍኬት ያገኛሉ — VAT ከሆነ በደረሰኝ ላይ 15% መጨመር ይጀምራሉ።
5. ግብር ያስታውቁ (Declare)
VAT በየወሩ፤ TOT በየወሩ ወይም በሩብ ዓመት ያስታውቁ/ይክፈሉ። ደረሰኝ በአግባቡ ይያዙ።
In English: (1) Get a TIN and trade licence first. (2) Measure your annual turnover — above 2M birr means mandatory VAT, below means TOT. (3) Apply at a tax office or the eTax portal. (4) Receive your VAT/TOT certificate — if VAT, start charging 15% on invoices. (5) File returns (VAT monthly; TOT monthly or quarterly) and keep proper receipts.
💬VAT/TOT ምዝገባ እገዛ ይፈልጋሉ?በ WhatsApp ያግኙን — በአማርኛ እናግዝዎታለን→
⚖️ VAT vs TOT
| ገጽታ | VAT (ተ.እ.ታ) | TOT |
|---|---|---|
| ለማን | ሽያጭ ≥ 2M ብር (ወይም በፍቃደኝነት) | ሽያጭ < 2M ብር (ያልተመዘገበ) |
| መጠን | 15% | 2% ሸቀጥ / 10% አብዛኛው አገልግሎት |
| ማቻቻል (input credit) | አዎ ✓ | የለም |
| የሚሰላው | በadded value ላይ | በጠቅላላ ሽያጭ (gross) |
| ማስታወቂያ | በየወሩ | በየወሩ / ሩብ ዓመት |
📄 የሚያስፈልጉ ሰነዶች
- TIN — የግብር መለያ ቁጥር።
- የንግድ ፈቃድ — trade licence።
- የመመስረቻ ሰነድ (ለኩባንያ)።
- የንግድ ቦታ ማስረጃ — የኪራይ ውል / ባለቤትነት።
- የሽያጭ/ሒሳብ መረጃ — turnover ለማረጋገጥ።
🆕 አዲስ ለውጦች (2024–2025)
📜 አዋጅ 1341/2024 + Directive 1104/2025
አዲሱ የ ተ.እ.ታ አዋጅ ቁ. 1341/2024 (ነሐሴ 2024 የወጣ) የቀድሞውን አዋጅ 285/2002 ተክቷል — የ VAT ገደብን ወደ 2 ሚሊዮን ብር ከፍ አድርጓል፣ እና በዲጂታል/remote አገልግሎቶች (የውጭ አቅራቢዎች) ላይ VAT አስተዋውቋል። የገንዘብ ሚኒስቴር Directive ቁ. 1104/2025 (መስከረም 2025) የ VAT ምዝገባ ዝርዝር አሰራርን አውጥቷል። ⚠️ የታክስ ህጎች እየተሻሻሉ ስለሆነ ወቅታዊውን ከገቢዎች ሚኒስቴር ያረጋግጡ።
🔗 ኦፊሴላዊ አገናኞች
❓ ተደጋጋሚ ጥያቄዎች
የ VAT ምዝገባ ገደብ ስንት ነው?
በአዋጅ 1341/2024 መሰረት አመታዊ ሽያጭ 2 ሚሊዮን ብር እና ከዚያ በላይ ከሆነ VAT ግዴታ ነው (ከ1 ሚሊዮን ከፍ ብሏል)። ከዚያ በታች በፍቃደኝነት መመዝገብ ይችላሉ።
የ VAT መጠን ስንት ነው?
15% — በሸቀጦች፣ አገልግሎቶች እና import ላይ።
VAT እና TOT ልዩነት?
VAT (15%) ለተመዘገቡ — input ማቻቻል አለው። TOT ለ VAT ላልተመዘገቡ — 2% ሸቀጥ/10% አገልግሎት፣ ማቻቻል የለውም። አንድ ንግድ አንዱን ብቻ ይከፍላል።
TOT መጠን?
2% ሸቀጥ፤ 10% አብዛኛው አገልግሎት (ለአንዳንድ አገልግሎቶች 2%)። በጠቅላላ ገቢ ላይ ይሰላል።