World First: AI Guided Live Brain Surgery and Saved a Man's Sight

በዚህ የአንጎል ክፍል ውስጥ አንድ ሚሊሜትር መሳሳት ሞት፣ ዕውርነት ወይም ስትሮክ ያስከትላል። ስለዚህ ቀዶ ሕክምናው ሲደረግ አንድ ተጨማሪ ዓይን ነበር — የ AI ዓይን።

የለንደን ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ሆስፒታሎች (UCLH) እንዳስታወቁት፣ በምሥራቅ እንግሊዝ ቤድፎርድሻየር የሚኖረው ሪስ ሂበርት (48) በዓለም ላይ በ AI ቀጥታ ድጋፍ የጭንቅላት ዕጢ ቀዶ ሕክምና የተደረገለት የመጀመሪያው ሰው ሆኗል። ቀዶ ሕክምናው ተሳክቶ ዕጢው የወጣ ሲሆን፣ የዓይን ብርሃኑም ተርፏል።

ፕሮፌሰር ሃኒ ማርከስ (ግራ) እና ሪስ ሂበርት (ቀኝ) — በብሔራዊ የነርቭና የነርቭ ቀዶ ሕክምና ሆስፒታል ፊት ለፊት።
ፎቶ፦ UCL / UCLH

📌 በአጭሩ

• 🏥 የት፦ ብሔራዊ የነርቭና የነርቭ ቀዶ ሕክምና ሆስፒታል (NHNN)፣ UCLH — በ1859 የተቋቋመው በዓለም የመጀመሪያው የነርቭ ቀዶ ሕክምና ሆስፒታል።
• 👨‍⚕️ ማን፦ ፕሮፌሰር ሃኒ ማርከስ ከ ዳንያል ካን ጋር።
• 🧬 ችግሩ፦ በፒቱታሪ እጢ ላይ የተከሰተ 11 ሚሊሜትር ካንሰር ያልሆነ ዕጢ።
• 🤖 AI ያደረገው፦ ስካን ሳይሆን የቀዶ ሕክምናውን ቀጥታ ቪዲዮ እየተነተነ ወሳኝ አካላትን በቀለም እየለየ አሳየ።
• 💻 ማን ሠራው፦ በ UCL Hawkes Institute፤ በ NVIDIA Clara IGX መድረክ ላይ ይሠራል።
• 💰 የገንዘብ ድጋፍ፦ NIHR እና ጎግል።
• 🗓️ መቼ፦ ቀዶ ሕክምናው በግንቦት 2026፤ ውጤቱ በነሐሴ 2026 ተገለጸ።

🔬 ቀዶ ሕክምናው ለምን ይህን ያህል አስቸጋሪ ነው?

ፒቱታሪ እጢ የሚገኘው በራስ ቅሉ መሠረት ላይ ነው። መጠኑ የቢለቻ ያህል ብቻ ነው። ግን በሰውነት ውስጥ ያሉትን ሆርሞኖች በሙሉ ማለት ይቻላል የሚቆጣጠር ነው።

ችግሩ የሚመጣው ከጎረቤቶቹ ነው። በዚያ ጠባብ ቦታ ውስጥ ተጨናንቀው የሚገኙት፦

• የዓይን ብርሃንን የሚያስተላልፉ ነርቮች (optic chiasm)
• ዋና ዋና የደም ቧንቧዎች (carotid arteries)
• ስሱ የደም መተላለፊያዎች

ስለዚህ ቀዶ ሐኪሙ በአፍንጫ በኩል ኢንዶስኮፕ አስገብቶ ሲሠራ፣ የአንድ ሚሊሜትር ስህተት ዕውርነት ወይም ሞት ሊያስከትል ይችላል።

ተጨማሪ ችግር አለ፦ የእያንዳንዱ ሰው የውስጥ አካል አቀማመጥ ይለያያል። ስለዚህ ከመጽሐፍ የተማሩት ሁልጊዜ አይሠራም።

🎯 AI በትክክል ምን አደረገ?

እዚህ ላይ ነው ዜናው እውነተኛ ልዩነት ያለው። ተራው አሠራር እንዲህ ነው፦ ከቀዶ ሕክምናው በፊት ስካን ይነሳል፤ ሐኪሙም ያንን ምስል በአእምሮው ይዞ ይሠራል።

ችግሩ ምንድን ነው? ቀዶ ሕክምና ሲጀመር አካሉ ይንቀሳቀሳል፣ ደም ይፈስሳል፣ ሁኔታው ይቀየራል። የድሮው ስካን ከእውነታው ይለያል።

ይህ AI ግን ስካን አልተመለከተም። የቀዶ ሕክምናውን ቀጥታ ቪዲዮ ተመለከተ።

በካሜራው የሚታየውን ምስል በቅጽበት እየተነተነ፣ ወሳኝ የሆኑትን ነገር ግን በዓይን የማይለዩትን የደም ቧንቧዎችና ነርቮች በቀለም እየለየ (segmentation) ለቀዶ ሐኪሞቹ አሳያቸው። የትኞቹ ቦታዎች አደገኛ እንደሆኑና የት ማለፍ እንደሌለባቸው ጠቆመ።

የቴክኒክ መሪዋ ዶ/ር ሶፊያ ባኖ እንዳብራሩት፣ ሥርዓቱ የተማረው በመቶዎች ከሚቆጠሩ የቀዶ ሕክምና ቪዲዮዎች ነው — አንድ ቀዶ ሐኪም በብዙ ዓመታት ውስጥ የሚያየውን ያህል ልምድ በአጭር ጊዜ አግኝቷል።

💙 የሪስ ታሪክ

ሁሉም የተጀመረው በታኅሣሥ 2024 ነው። ሪስ በዕለታዊ የእግር ጉዞው ላይ እያለ ድንገት ታሞ ራሱን ሳተ። በሕይወቱ የመጀመሪያውና የመጨረሻው የሚጥል በሽታ ምልክት ነበር። ምርመራ ሲደረግ 11 ሚሊሜትር ዕጢ ተገኘ።

መጀመሪያ ያለ ቀዶ ሕክምና ለመቆጣጠር ተሞከረ። ሁኔታው ግን እየተባባሰ ሄደ — የሆርሞን መዛባትና የዓይን ብርሃን መቀነስ። ራሱ እንደገለጸው፦

“የታችኛውን የማየት ክልል ማየት ስላልቻልኩ ደጋግሜ እየተደናቀፍኩ ስለወደቅሁ የእግር ምርኩዝ መጠቀም ጀመርኩ።”

ቀዶ ሕክምና ሲወሰን፣ በዓለም የመጀመሪያው ሰው ሆኖ በ AI ድጋፍ ለመታከም ፈቃደኛ መሆኑን ተጠየቀ። መልሱ ይህ ነበር፦

“ታካሚዎች በምርምር ለመሳተፍ ካልፈቀዱ ሐኪሞች እንዴት ሊማሩ ይችላሉ? ሕክምናስ እንዴት ሊያድግ ይችላል?”

ከቀዶ ሕክምናው ሲነቃ የተናገረው፦ “ዓይኔን ስከፍት በክፍሉ ውስጥ ያለውን ሁሉ በግልጽ አየሁ።”

በአንድ ሳምንት ውስጥ ያለ መነጽርና ያለ ምርኩዝ በራሱ መራመድ ጀመረ። ከአንድ ዓመት በላይ ያላገኘውን ስሜት እንዲህ ገለጸው፦ “ዙሪያዬን በ360 ዲግሪ የማየት ያህል ነው።”

አሁን ወደ ሥራው — የደንበኞች አገልግሎት አስተዳዳሪነት — ተመልሷል፤ በማኅበረሰብ በጎ ፈቃድ ሥራውም ቀጥሏል።

⚠️ ግን — በጥንቃቄ ሊነበብ የሚገባው

ዜናው ትልቅ ነው። ማጋነን ግን አያስፈልገውም። ሦስት ነገር በግልጽ መባል አለበት፦

• 🔪 AI ቀዶ ሕክምናውን አላደረገም። ምንም አልቆረጠም። ሰው ነው የሠራው። AI ያደረገው ማሳየት ብቻ ነው። ልዩነቱ ትልቅ ነው።
• 🧪 ይህ ገና የምርምር ሙከራ ነው። አንድ ታካሚ። ክሊኒካዊ ሙከራው ገና ቀጥሏል፤ የደኅንነትና የውጤት ሪፖርቱም ወደፊት ይወጣል። አንድ የተሳካ ውጤት ማለት ዘዴው ተረጋገጠ ማለት አይደለም።
• 🩺 ኃላፊነቱ የሰው ነው። AI ቢሳሳት ጉዳቱ በሰው ላይ ነው። ለዚህ ነው ሥርዓቱ የተነደፈው ሐኪሙን ለመተካት ሳይሆን ተጨማሪ መረጃ ለመስጠት።

የእንግሊዝ የጤና ፈጠራ ሚኒስትር ራሳቸው ይህንኑ አጽንኦት ሰጥተውታል — AI ትክክለኛ ጥበቃ (safeguards) ያስፈልገዋል፤ ደኅንነት ቅድሚያ ይሰጠዋል ብለዋል።

🇪🇹 ለኢትዮጵያ ምን ትርጉም አለው?

ግልጽ እንሁን፦ ኢትዮጵያ ነገ የ NVIDIA Clara IGX መድረክ በቀዶ ሕክምና ክፍሎቿ አታስገባም። ግን ከዚህ ታሪክ ውስጥ ሦስት እውነተኛ ትምህርት አለ።

1. AI ብርቅ የሆነውን ልምድ ያባዛል። በኢትዮጵያ የነርቭ ቀዶ ሐኪም ቁጥር በጣም ጥቂት ነው። ልምድ ደግሞ በዓመታት ነው የሚገኘው። ይህ ሥርዓት የተማረው በመቶዎች ከሚቆጠሩ ቀዶ ሕክምናዎች ነው። ማለት ልምድን ማካፈል ተችሏል። ልምድ በጣም ውስን ባለበት ሀገር ይህ ትልቅ ትርጉም አለው።

2. መነሻው ስልጠና ነው። ብዙ ሰው የማይመለከተው ነጥብ፦ ይህ ሥርዓት ከዚህ በፊት ቀዶ ሐኪሞችን ለማሠልጠን ይውል ነበር። ወደ ቀጥታ ቀዶ ሕክምና የገባው በኋላ ነው። ስለዚህ ለኢትዮጵያ ትክክለኛው መነሻ በቀዶ ሕክምና ክፍል ሳይሆን በሕክምና ትምህርት ቤት ነው። ያ ዛሬ ሊታሰብበት የሚችል ነው።

3. መረጃው መኖር አለበት። ይህ AI የተሠራው በተመዘገቡና በተብራሩ የቀዶ ሕክምና ቪዲዮዎች ነው። ማንኛውም የኢትዮጵያ የጤና AI ጥረት ከዚሁ ይጀምራል — መረጃ መመዝገብና ማደራጀት። ይህ ሁልጊዜ የሚደገመው መልእክት ነው፤ ምክንያቱም ሁልጊዜ እውነት ስለሆነ።

🔭 ትልቁ ስዕል

ስለ AI ስናወራ ብዙ ጊዜ ስለ ቻትቦትና ስለ ጽሑፍ ነው። ይህ ግን የተለየ ነው።

እዚህ ላይ AI ያደረገው አንድ ሰው እንዲያይ ማድረግ ነው። ቃል በቃል። አንድ አባት ልጆቹን በግልጽ ማየት ችሏል።

ቴክኖሎጂው የሚለካው በዚህ ነው — በቁጥር ሳይሆን በሰው ሕይወት ውስጥ በሚያመጣው ለውጥ።

---

In brief (English): Rhys Hibbert, 48, from Bedfordshire, became the world's first patient to undergo brain surgery guided live by artificial intelligence, in an operation at the National Hospital for Neurology and Neurosurgery (UCLH) that removed an 11mm pituitary tumour and saved his sight. Rather than relying on pre-operative scans, the UCL-developed AI analysed the live surgical video feed in real time, colour-coding critical structures at the skull base — the optic nerves, carotid arteries and blood vessels packed around the marble-sized pituitary gland, where a one-millimetre error can cause death, blindness or stroke. The system was built at the UCL Hawkes Institute, runs on NVIDIA's Clara IGX platform, was trained on hundreds of annotated endoscopic pituitary surgery videos, and was funded by the NIHR and Google. Professor Hani Marcus performed the surgery with Mr Danyal Khan. Hibbert, who lost lower peripheral vision and had begun using walking sticks, said that on waking he could see the room clearly and within a week was walking unaided. Important caveats: the AI did not operate — it advised; this remains an ongoing clinical trial with results still to report; and clinical responsibility stays with the surgeon.

ምንጮች / Sources: UCL News እና UCLH press release (ነሐሴ 26–27፣ 2026)፤ BBC News፤ The Guardian፤ Sky News፤ Euronews Health፤ The Telegraph። ፎቶ፦ UCL/UCLH።